Upaniszady

Upaniszady są filozoficzno-religijnymi tekstami hinduizmu (znanego również jako Sanatan Dharma, co oznacza „Wieczny Porządek” lub „Wieczną Ścieżkę”), które rozwijają i wyjaśniają podstawowe zasady tej religii. Nazwa tłumaczona jest jako „usiąść blisko”, tak jak by się słuchało uważnie instrukcji nauczyciela lub innej autorytetu, ale Upaniszady były również interpretowane jako „tajemne nauczanie” lub „ujawnianie ukrytej prawdy”. Prawdy, o których mowa, to koncepcje wyrażone w tekstach religijnych znanych jako Wedy, które ortodoksyjni Hindusi uważają za objawioną wiedzę o stworzeniu i działaniu wszechświata.

Słowo veda oznacza „wiedzę”, a cztery Wedy są uważane za wyrażające fundamentalną wiedzę o ludzkiej egzystencji. Dzieła te uważane są za Śruti w hinduizmie, co oznacza „to, co słyszane”, ponieważ uważa się, że emanowały z wibracji wszechświata i zostały usłyszane przez mędrców, którzy skomponowali je ustnie, zanim zostały spisane między około 1500 a około 500 rokiem przed naszą erą. Upaniszady są uważane za „koniec Wed” (Vedanta) w tym, że rozszerzają, wyjaśniają i rozwijają koncepcje wedyjskie poprzez narracyjne dialogi i w ten sposób zachęcają do zaangażowania się w te koncepcje na osobistym, duchowym poziomie.

Remove Ads

Reklama

Istnieje pomiędzy 180-200 Upaniszad, ale najbardziej znane są 13, które są osadzone w czterech Wedach znanych jako:

  • Rig Veda
  • Sama Veda
  • Yajur Veda
  • Atharva Veda

Rig Veda jest najstarsza, a Sama Veda i Yajur Veda czerpią z niej bezpośrednio, podczas gdy Atharva Veda obiera inny kurs. Wszystkie cztery, jednakże, utrzymują tę samą wizję, a Upaniszady dla każdej z nich odnoszą się do tematów i koncepcji w nich wyrażonych. Trzynaście Upaniszad to:

Usuń reklamy

Reklama

  • Brhadaranyaka Upanishad
  • Chandogya Upanishad
  • Taittiriya Upaniszad
  • Aitereya Upaniszad
  • Kausitaki Upaniszad
  • Kena Upaniszad
  • Katha Upaniszad
  • Isha Upaniszad
  • Isha Upaniszad
  • Świętaswatara Upaniszad
  • Mundaka Upaniszad
  • Prashna Upaniszad
  • Maitri Upaniszad
  • Mandukya Upaniszad

Jego pochodzenie i datowanie jest uważane za nieznane przez niektóre szkoły myśli, ale, ogólnie, ich kompozycja jest datowana na okres pomiędzy ok. 800 – ok. 500 p.n.e. dla pierwszych sześciu (Brhadaranyaka do Kena) z późniejszymi datami dla ostatnich siedmiu (Katha do Mandukya). Niektóre z nich przypisywane są danemu mędrcowi, podczas gdy inne są anonimowe. Wielu ortodoksyjnych hindusów uważa jednak Upaniszady, podobnie jak Wedy, za Śruti i wierzy, że istniały one od zawsze. W tym ujęciu dzieła te zostały nie tyle skomponowane, co otrzymane i zapisane.

Upaniszady zajmują się przestrzeganiem rytuałów & miejsce jednostki we wszechświecie.

Upaniszady zajmują się przestrzeganiem rytuałów i miejscem jednostki we wszechświecie, a czyniąc to, rozwijają podstawowe koncepcje Duszy Najwyższej (Boga) znanej jako Brahman (który zarówno stworzył, jak i jest wszechświatem) oraz Atmana, wyższego „ja” jednostki, którego celem w życiu jest zjednoczenie z Brahmanem. Dzieła te definiowały, i nadal definiują, podstawowe doktryny hinduizmu, ale najwcześniejsze z nich wpłynęły również na rozwój buddyzmu, dżinizmu, sikhizmu, a po ich przetłumaczeniu na języki europejskie w XIX w. n.e., na myśl filozoficzną na całym świecie.

Kochasz historię?

Zapisz się na nasz cotygodniowy biuletyn e-mailowy!

Wczesny rozwój

Istnieją dwa różne twierdzenia dotyczące pochodzenia myśli wedyjskiej. Jeden z nich twierdzi, że została ona rozwinięta w dolinie Indusu przez ludzi z cywilizacji Harappan (ok. 7000-600 p.n.e.). Ich koncepcje religijne zostały następnie wyeksportowane do Azji Środkowej i powróciły później (ok. 3000 p.n.e.) podczas tzw. migracji indoaryjskiej. Druga szkoła myślenia, bardziej powszechnie akceptowana, głosi, że koncepcje religijne zostały rozwinięte w Azji Środkowej przez ludzi, którzy określali siebie jako Aryjczycy (co oznacza „szlachetny” lub „wolny” i nie ma nic wspólnego z rasą), którzy następnie migrowali do Doliny Indusu, połączyli swoje wierzenia i kulturę z rdzenną ludnością i rozwinęli religię, która stała się Sanatan Dharma. Termin „hinduizm” jest egzonimem (nazwa nadana przez innych dla koncepcji, praktyki, ludzi lub miejsca) Persów, którzy odnosili się do ludów żyjących po drugiej stronie rzeki Indus jako Sindus.

Drugie twierdzenie ma szersze poparcie naukowe, ponieważ zwolennicy są w stanie przytoczyć podobieństwa pomiędzy wczesnymi wierzeniami religijnymi Indoirańczyków (którzy osiedlili się w regionie współczesnego Iranu) i Indoaryjczyków, którzy migrowali do Doliny Indusu. Uważa się, że te dwie grupy były początkowo częścią większej grupy koczowniczej, która następnie oddzieliła się w kierunku różnych miejsc przeznaczenia.

Dolina Indusu
Dolina Indusu
by hceebee (CC BY-.NC-ND)

Niezależnie od tego, które twierdzenie się popiera, koncepcje religijne wyrażone w Wedach były podtrzymywane przez tradycję ustną aż do ich spisania w tzw. okresie wedyjskim, który trwał od ok. 1500 – ok. 500 p.n.e. w indoaryjskim języku sanskrytu. Centralne teksty Wed, jak już wspomniano, są rozumiane jako otrzymane przesłania Wszechświata, ale są w nich zawarte praktyczne środki do prowadzenia życia w harmonii z porządkiem, który Wszechświat objawił. Teksty, które zajmują się tym aspektem, które są również uważane za Śruti przez ortodoksyjnych Hindusów, to:

Remove Ads

Reklama

  • Aranyakas – rytuały i obrzędy
  • Brahmanas – komentarze do rytuałów
  • Samhitas – benedykcje, mantry, modlitwy
  • Upaniszady – dialogi filozoficzne w formie narracyjnej

Wedy razem wzięte przedstawiają jednolitą wizję Wiecznego Porządku objawionego przez Wszechświat i tego, jak powinno się w nim żyć. Wizja ta została rozwinięta przez szkołę myślenia znaną jako braminizm, która uznawała wielu bogów z hinduskiego panteonu za aspekty jednego Boga – Brahmana – który zarówno spowodował, jak i był Wszechświatem. Braminizm ostatecznie rozwinął się w to, co znane jest jako klasyczny hinduizm, a Upaniszady są pisemnym zapisem rozwoju hinduskiej myśli filozoficznej.

Główne koncepcje Upaniszad

Brahman był uznawany za niepojęty dla istoty ludzkiej, dlatego mógł być pojmowany tylko w pewnym stopniu poprzez awatary hinduskich bogów, ale był również rozumiany jako Źródło Życia, które dało początek ludzkości (zasadniczo ojciec i matka każdej osoby). Uznano za niemożliwe, aby zwykły człowiek mógł zbliżyć się do ogromu, jakim był Brahman, ale równie niemożliwe wydawało się, aby Brahman stworzył ludzi, aby cierpieli z powodu tego rodzaju oddzielenia od Boskości.

Każdy nosił w sobie iskrę Boskości & Celem życia było ponowne połączenie tej iskry ze źródłem, z którego pochodziła.

Mędrcy wedyjscy rozwiązali ten problem poprzez przeniesienie uwagi z Brahmana na indywidualną istotę ludzką. Ludzie oczywiście poruszali się i jedli jedzenie, odczuwali emocje i widzieli widoki, ale – pytali mędrcy – co pozwalało im robić te rzeczy? Ludzie mieli umysły, które sprawiały, że myśleli, i dusze, które sprawiały, że czuli, ale to nie wyjaśniało, co czyniło człowieka istotą ludzką. Rozwiązaniem mędrców było uznanie wyższego „ja” wewnątrz „ja” – Atmana – które było częścią Brahmana, jaką każda jednostka nosiła w sobie. Umysł i dusza jednostki nie mogły pojąć Brahmana intelektualnie lub emocjonalnie, ale Atman mógł zrobić obie te rzeczy, ponieważ Atman był Brahmanem; każdy nosił w sobie iskrę Boskości i celem życia było ponowne połączenie tej iskry ze źródłem, z którego pochodziła.

Wspieraj naszą organizację non-profit

Z Twoją pomocą tworzymy darmowe treści, które pomagają milionom ludzi uczyć się historii na całym świecie.

Zostań członkiem

Usuń reklamy

Reklama

Realizacja Atmana prowadziła do oczywistego wniosku, że dwoistość była iluzją. Nie było żadnego oddzielenia pomiędzy istotami ludzkimi a Bogiem – istniało tylko złudzenie oddzielenia – i w ten sam sposób nie było żadnego oddzielenia pomiędzy jednostkami. Każdy miał w sobie tę samą boską esencję i każdy był na tej samej ścieżce, w tym samym uporządkowanym wszechświecie, w kierunku tego samego celu. Nie ma więc potrzeby szukania Boga, ponieważ Bóg już w nim mieszka. Koncepcja ta jest najlepiej wyrażona w Chandogya Upanishad przez frazę Tat Tvam Asi – „Ty jesteś tym” – jest się już tym, kim chce się stać, trzeba tylko zdać sobie z tego sprawę.

Celem życia jest więc samorealizacja – całkowite uświadomienie sobie i nawiązanie kontaktu ze swoim wyższym ja – tak, by móc żyć jak najściślej w zgodzie z Wiecznym Porządkiem Wszechświata, a po śmierci powrócić do domu, by całkowicie zjednoczyć się z Brahmanem. Uważano, że każda jednostka została umieszczona na ziemi w określonym celu, jakim jest jej obowiązek (dharma), który musi wypełnić właściwym działaniem (karma), aby osiągnąć samorealizację. Zło było spowodowane ignorancją dobra i wynikającym z tego zaniedbaniem wykonywania swojej dharmy poprzez właściwą karmę.

Usuń Reklamy

Reklama

Brahma, Aihole
Brahma, Aihole
by Jean-Pierre Dalbera (CC BY)

Karma, jeśli nie była wypełniana prawidłowo, powodowała cierpienie – czy to w tym życiu, czy w następnym – a więc cierpienie było ostatecznie winą jednostki. Koncepcja karmy nigdy nie była pomyślana jako uniwersalna deterministyczna reguła, która przeznaczała jednostkę na określony kurs; zawsze oznaczała, że czyjeś działania miały konsekwencje, które prowadziły do pewnych przewidywalnych rezultatów. Zarządzanie własną karmą przez jednostkę prowadziło ją do sukcesu lub porażki, zadowolenia lub smutku, a nie do jakiegokolwiek boskiego dekretu.

Przesuwanie się dusz (reinkarnacja) było uważane za rzecz oczywistą, że jeśli osoba nie wypełniła swojej dharmy w jednym życiu, jej karma (przeszłe działania) wymagała od niej powrotu, aby spróbować ponownie. Ten cykl odradzania się i śmierci znany był jako samsara, a człowiek znajdował wyzwolenie (moksha) od samsary poprzez samorealizację, która jednoczyła Atmana z Brahmanem.

Główne Upaniszady

Te koncepcje są badane przez Upaniszady, które rozwijają i wyjaśniają je poprzez narracyjne dialogi, które zachodni uczeni często utożsamiają z filozoficznymi dialogami Platona. Niektórzy uczeni krytykują interpretację Upaniszad jako filozofii, jednakże argumentując, że nie przedstawiają one spójnego ciągu myśli, różnią się w centrum uwagi od jednego do drugiego i nigdy nie dochodzą do konkluzji. Krytyka ta całkowicie mija się z celem Upaniszad (a właściwie także dzieł Platona), ponieważ nie zostały one stworzone, aby dostarczać odpowiedzi, ale aby prowokować pytania.

Upaniszady zachęcają publiczność do odkrywania swojego wewnętrznego krajobrazu poprzez interakcję z postaciami, które robią to samo.

Interlokutorzy w dialogach są czasem między nauczycielem i uczniem, czasem mężem i żoną, a w przypadku Nachikety w Katha Upaniszad, między młodzieńcem i bogiem. W każdym przypadku jest ktoś, kto zna jakąś prawdę i ktoś, kto musi się jej nauczyć. Widzowie są zachęcani do utożsamienia się z poszukiwaczem, który chce się uczyć od mistrza, a czyniąc to, są zmuszeni zadać sobie te same pytania, które zadają sobie poszukiwacze: Kim jestem? Skąd się wziąłem? Dlaczego tu jestem? Dokąd zmierzam?

Upaniszady już odpowiedziały na te pytania w zdaniu Tat Tvam Asi, ale nie można uświadomić sobie, że już jest się tym, kim chce się stać, bez wykonania osobistej pracy, aby odkryć, kim się jest, w przeciwieństwie do tego, kim się myśli, że się jest. Upaniszady zachęcają publiczność do odkrywania swojego wewnętrznego krajobrazu poprzez interakcję z postaciami, które robią to samo.

Nie ma ciągłości narracyjnej pomiędzy poszczególnymi Upaniszadami, choć każda z nich ma swoje własne w większym lub mniejszym stopniu. Są one tutaj podane w kolejności, w jakiej zostały skomponowane, z krótkim opisem ich centralnego punktu.

Brhadaranyaka Upaniszad: Osadzona w Yajur Veda i najstarsza Upaniszada. Zajmuje się Atmanem jako Wyższą Jaźnią, nieśmiertelnością duszy, iluzją dwoistości i zasadniczą jednością całej rzeczywistości.

Chandogya Upaniszada: Osadzona w Sama Vedzie, powtarza niektóre z treści Brhadaranyaki, ale w formie metrycznej, co daje tej Upaniszadzie jej nazwę od Chanda (poezja/metr). Narracje dalej rozwijają koncepcję Atman-Brahman, Tat Tvam Asi, i dharma.

Taittiriya Upaniszad: Osadzone w Yajur Vedzie, dzieło kontynuuje temat jedności i właściwego rytuału aż do jego zakończenia w pochwale realizacji, że dwoistość jest iluzją i każdy jest częścią Boga i siebie nawzajem.

Brahman Worshipper
Brahman Worshipper
by James Blake Wiener (CC BY-.NC-SA)

Aitereya Upanishad: Osadzona w Rig Vedzie, Aitereya powtarza wiele tematów poruszonych w pierwszych dwóch Upaniszadach, ale w nieco inny sposób, podkreślając ludzką kondycję i radości z życia prowadzonego zgodnie z dharmą.

Kausitaki Upaniszad: Osadzona w Rig Vedzie, ta Upaniszada również powtarza tematy poruszane gdzie indziej, ale skupia się na jedności istnienia z naciskiem na iluzję indywidualności, która powoduje, że ludzie czują się oddzieleni od siebie/Boga.

Kena Upaniszada: Osadzona w Sama Vedzie, Kena rozwija tematy z Kausitaki i innych z naciskiem na epistemologię. Kena odrzuca koncepcję intelektualnego dążenia do duchowej prawdy, twierdząc, że można zrozumieć Brahmana jedynie poprzez samopoznanie.

Katha Upaniszad: Osadzona w Yajur Vedzie, Katha podkreśla znaczenie życia w teraźniejszości bez martwienia się o przeszłość lub przyszłość i omawia koncepcję mokshy i jak jest ona wspierana przez Wedy.

Isha Upaniszad: Osadzona w Yajur Vedzie, Isha skupia się dobitnie na jedności i iluzji dwoistości z naciskiem na znaczenie wykonywania swojej karmy zgodnie ze swoją dharmą.

Svetasvatara Upanishad: Osadzona w Yajur Veda, skupia się na Pierwszej Przyczynie. Dzieło kontynuuje dyskusję na temat związku pomiędzy Atmanem i Brahmanem oraz znaczenia samodyscypliny jako środka do samorealizacji.

Świątynia Kailasa, Ellora
Świątynia Kailasa, Ellora
by Jean-Pierre Dalbéra (CC BY-NC-SA)

Mundaka Upanishad: Osadzona w Atharva Veda, skupia się na osobistej wiedzy duchowej jako nadrzędnej w stosunku do wiedzy intelektualnej. Tekst wprowadza rozróżnienie pomiędzy wyższą i niższą wiedzą, przy czym „wyższa wiedza” definiowana jest jako samorealizacja.

Prashna Upanishad: Osadzona w Atharva Veda, zajmuje się egzystencjalną naturą ludzkiej kondycji. Skupia się na oddaniu jako środku do wyzwolenia się z cyklu odrodzenia i śmierci.

Maitri Upaniszad: Osadzona w Yajur Veda, znana również jako Maitrayaniya Upanishad, ta praca skupia się na konstytucji duszy, różnych sposobach, przez które istoty ludzkie cierpią, oraz wyzwoleniu od cierpienia poprzez samorealizację.

Mandukya Upanishad: Osadzona w Athar Veda, praca ta zajmuje się duchowym znaczeniem świętej sylaby OM. Oderwanie od życiowych rozproszeń jest podkreślane jako ważne w urzeczywistnianiu własnego Atmana.

Każda z Upaniszad oferuje słuchaczom możliwość zaangażowania się w ich własną duchową walkę o zrozumienie Ostatecznej Prawdy, ale uważa się, że razem z Wedami wznoszą one człowieka ponad rozproszenia umysłu i codzienne życie ku wyższym poziomom świadomości. Twierdzi się, że im bardziej ktoś angażuje się w pracę z tymi tekstami, tym bardziej zbliża się do Boskiej wiedzy. Zachęca do tego paradoks racjonalnej, intelektualnej natury dyskursów, skontrastowany z powtarzającym się naciskiem na odrzucenie racjonalnych, intelektualnych prób pojmowania prawdy. Boska Prawda może być ostatecznie doświadczona jedynie poprzez własną pracę duchową. Ten aspekt Upaniszad wpłynął na rozwój buddyzmu, dżinizmu i sikhizmu.

Om
Om
by Duncan Creamer (CC BY-NC-.ND)

Podsumowanie

Upaniszady informowały o rozwoju hinduizmu wyłącznie do czasu, gdy zostały przetłumaczone na język perski za panowania księcia Dara Shukoh (podawanego też jako Dara Shikoh, l. 1615-1659 CE), syna i spadkobiercy władcy Mughal Shah Jahan (r. 1628-1658 CE, najbardziej znany z budowy Taj Mahal). Dara Shukoh był liberalnym muzułmaninem i mecenasem sztuki, który wierzył, że Upaniszady wykraczają poza wizję wyrażaną przez jakąkolwiek religię i w rzeczywistości informują o wszystkim. Dlatego przedstawił te dzieła jako „tajemne nauki”, które ujawniły ostateczne prawdy o istnieniu.

Upaniszady zostały później przetłumaczone na łacinę przez wielkiego francuskiego filologa i orientalistę Abrahama Hyacinthe Anquetil-Duperrona (l. 1731-1805 CE), który po raz pierwszy zwrócił na nie uwagę europejskich uczonych w 1804 roku. Pierwsze tłumaczenie na język angielski zostało dokonane przez brytyjskiego badacza sanskrytu i orientalistę Henry’ego Thomasa Colebrooke’a (l. 1765-1837 CE), który przetłumaczył Aitereya Upanishad w 1805 CE. Mniej więcej w tym samym czasie indyjski reformator Ram Mohan Roy (l. 1772-1833 CE) tłumaczył dzieła z sanskrytu na bengalski w ramach swojej inicjatywy demistyfikacji hinduizmu i zwrócenia go ludziom w formie, którą uważał za właściwą.

Dzięki tym wysiłkom Upaniszady przyciągnęły znaczną uwagę we wczesnej części XIX wieku, aż do momentu, gdy zostały docenione przez niemieckiego filozofa Arthura Schopenhauera (1788-1860 CE), który ogłosił je równymi jakimkolwiek tekstom filozoficznym na świecie. Wschodnia filozofia i religia zostały już wcześniej wprowadzone na Zachód przez Ruch Transcendentalistów na początku XIX wieku, ale zachwyt Schopenhauera nad Upaniszadami zachęcił do odnowienia zainteresowania, które stało się bardziej wyraziste, gdy pisarze XX wieku zaczęli czerpać z Upaniszad w swoich pracach.

Amerykański poeta T.S. Eliot (l. 1888-1965 CE) wykorzystał Upaniszady Brhadaranyaka w swoim arcydziele Pustkowie (1922 CE), przedstawiając je zupełnie nowej generacji. Upaniszady stały się jednak bardziej popularne po opublikowaniu w 1944 r. powieści The Razor’s Edge (Krawędź brzytwy) brytyjskiego pisarza Somerseta Maughama (l. 1874-1965 CE), który wykorzystał wers z Katha Upaniszad jako epigramat do książki, a Upaniszady jako całość jako centralny element fabuły i rozwoju głównego bohatera.

Pisarze i poeci Beat Generation z lat 50-tych XX wieku kontynuowali popularyzację Upaniszad w swoich dziełach i trend ten trwał do lat 60-tych XX wieku. W dzisiejszych czasach Upaniszady są uznawane za jedno z największych dzieł filozoficzno-religijnych na świecie i nadal angażują współczesnych odbiorców tak samo, jak tych z bliskiej i starożytnej przeszłości.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *