Alfa Orionis (Betelgeuse)

Uwaga: Ta strona została wyedytowana, aby zmodyfikować magnitudo gwiazd porównania Procyon (0,5 do 0,4 V) i Aldebaran (1,1 do 0,9 V) oraz dodać link do wykresu dostępnego poprzez AAVSO’s 10-Star Tutorial. – Elizabeth O. Waagen, 6 stycznia 2020

Betelgeuse

Atmosfera Betelgeuse – Alfa Orionis
Hubble Space Telescope – Faint Object Camera
15 stycznia 1996; A. Dupree (CfA), NASA, ESA

Z miejskiego lub wiejskiego nieba, z niemal każdego zakątka świata, majestatyczna postać Oriona dominuje nad głowami o tej porze roku ze swoim pasem, mieczem i maczugą. Wysoko w jego lewym ramieniu (dla tych z nas na półkuli północnej) znajduje się wielki czerwony pulsujący supergigant, Betelgeuse (Alfa Orionis 0549+07). Ostatnio zyskała sławę jako pierwsza gwiazda, której atmosfera została bezpośrednio zobrazowana (pokazana powyżej), Alfa Orionis przyciąga uwagę obserwatorów od wieków.

Zmienność Betelgezy została po raz pierwszy zauważona przez Sir Johna Herschela w 1836 roku. W swoim Outlines of Astronomy, opublikowanym w 1849 roku, Herschel napisał „The variations of Alpha Orionis, which were most striking and unequivocal in the years 1836-1840, within the years since elapsed became much less conspicuous” W 1849 roku zmienność ponownie zaczęła zwiększać swoją amplitudę, a w grudniu 1852 roku została uznana przez Herschela za „właściwie największą gwiazdę na półkuli północnej”. Rzeczywiście, w maksimum Betelgeza czasami wznosi się do magnitudo 0,4, kiedy staje się zaciekłym konkurentem dla Rigela; w 1839 i 1852 roku była uważana przez niektórych obserwatorów za prawie równą Capelli. Obserwacje obserwatorów z AAVSO wskazują, że Betelgeuse prawdopodobnie osiągnęła magnitudo 0,2 w 1933 i ponownie w 1942 roku.

Orion

Z wyspy La Palma w archipelagu Wysp Kanaryjskich, to zdjęcie wyraźnie pokazuje Oriona z Betelgezą w lewym górnym rogu.
Credit: A. Vannini, G. Li Causi, A. Ricciardi, A. Garatti

Przy minimalnej jasności, jak w 1927 i 1941 roku, magnitudo może spaść poniżej 1,2. Betelgeuse jest półregularnym pulsującym czerwonym supergigantem. Uważa się, że jest co najmniej wielkości orbity Marsa, a przy maksymalnej średnicy może być równa orbicie Jowisza. Gwiazda ta jest jedną z największych znanych; badania spektroskopowe pokazują, że średnica gwiazdy może zmieniać się o około 60% podczas całego cyklu, co jest różnicą znacznie większą niż promień orbity Ziemi!

Betelgeuse jest nie tylko jedną z największych, ale także jedną z najjaśniejszych gwiazd w swojej klasie. W odległości około 425 lat świetlnych jest siódmą najjaśniejszą gwiazdą na półkuli północnej. Jej średnica, obliczona na podstawie nowych odległości podanych niedawno przez satelitę Europejskiej Agencji Kosmicznej HIPPARCOS, jest około 1500 razy większa od średnicy naszego Słońca (Komunikat prasowy, 1996). Betelgeza ma jasność około 14 000 Słońc w maksimum i 7600 Słońc w minimum. Szczytowa absolutna magnituda Betelgezy wynosi około -5,6. Temperatura powierzchni jest taka jak typowego czerwonego supergiganta typu M, około 3100 stopni Kelwina. Tylko około 13% energii promieniowania jest emitowane w postaci światła widzialnego, więc gdyby nasze oczy były wrażliwe na promieniowanie o każdej długości fali, Betelgeuse byłaby najjaśniejszą gwiazdą na niebie. (Burnham, 1966).

Zewnętrzna krawędź otoczki Betelgezy rozciąga się na ponad bilion kilometrów od gwiazdy, więc światło z gwiazdy potrzebuje dobrych dwóch miesięcy, aby uciec z gazowej powłoki. W zewnętrznych częściach tego ogromnego globu gęstość jest niezwykle niska. Pod względem objętości Betelgeza przewyższa Słońce co najmniej 160 milionów razy, nawet przy minimum. Jednak rzeczywista masa gwiazdy to prawdopodobnie nie więcej niż około 20 mas Słońca, co oznacza, że średnia gęstość musi być w zakresie od 0,00000002 do około 0,00000009 gęstości naszego Słońca. Taka materia gwiazdowa ma gęstość mniejszą niż jedna dziesięciotysięczna gęstości zwykłego powietrza. Gwiazda o tak delikatnej naturze jest często nazywana „rozgrzaną do czerwoności próżnią” (Burnham, 1966).

Światła, kamera, akcja … Betelgeza na scenie!

Od przełomu wieków Betelgeza odgrywała kluczową rolę w badaniach gwiazd, testach obserwacyjnych i obrazowaniu fotograficznym ze względu na swój ogromny rozmiar i jasną jasność.

Michelson’s Beam Interferometer mierzy średnicę Betelgezy (1920)

Albert A. Michelson
Albert A. Michelson został pierwszym Amerykaninem, który otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki, 1907.
W 1920 roku Betelgeuse stała się pierwszą gwiazdą, której średnica została zmierzona za pomocą interferometru wiązki wynalezionego przez Alberta A. Michelsona. Instrument ten został po raz pierwszy przetestowany na 100-calowym teleskopie w Mt.Wilson 13 grudnia 1920 roku. Betelgeza została wybrana jako pierwszy obiekt testowy, ponieważ obliczenia teoretyczne sugerowały, że gwiazda ta ma niezwykle duże rozmiary. Eksperyment zakończył się sukcesem i okazało się, że pozorny rozmiar kątowy Betelgezy wynosi średnio około .044 sekundy łuku.

Należy pamiętać, że bezpośrednie pomiary interferometryczne mogą być stosowane tylko w przypadku dużych gwiazd. Większość gwiazd opiera się na bardziej pośrednich metodach określania rozmiarów gwiazd. Obecnie, wyrafinowane interferometry czynią wielkie postępy w astronomii. Instrumenty te, wykorzystujące zespół szeroko rozstawionych teleskopów, których oddzielne obserwacje łączone są w jeden obraz, poprawiają rozdzielczość struktur na powierzchniach gwiazd. Interferometr Kecka, IOTA (Infrared Optical Telescope Array) i CHARA (Center for High Angular Resolution Astronomy) to tylko kilka przykładów używanych obecnie interferometrów.

Interferometr 20-stopowy
Interferometr wiązki Michelsona

Teoria i zastosowanie tego instrumentu są wyjaśnione w tekstach dotyczących optyki; Zasadniczo składa się on z układu zwierciadeł, które mogą być przesuwane na przeciwległe końce wiązki zamontowanej w poprzek wylotu teleskopu. Zwierciadła końcowe odbierają światło gwiazdy i kierują je do tuby głównej, zwiększając w ten sposób efektywną aperturę teleskopu ośmiokrotnie lub więcej. Gdy obrazy z obu zwierciadeł końcowych zostaną nałożone na siebie w polu teleskopu, powstaje wzór interferencyjny. Gdy zwierciadła są przesuwane na przemian w kierunku i od siebie, wzór ten zmienia się i w pewnym momencie całkowicie zanika. Separacja luster wymagana do zniwelowania frędzli interferencyjnych jest dokładnie mierzona, a wzór optyczny daje średnicę źródła światła, w ułamkach sekundy łuku.

Interferometria Speckle’a ujawnia zmiany jasności Betelgezy (1975)

Gwiazda podwójna

Tak naprawdę wygląda gwiazda z powierzchni Ziemi. Ze względu na turbulencje atmosferyczne, gwiazdy wydają się „mrugać”. Kliknij na powyższy obraz Betelgezy, aby zobaczyć, jak wiatr i powietrze wpływają na nasz widok (dziesięć razy wolniej niż rzeczywista prędkość).
Credit: Applied Optics Group (Imperial College), Herschel 4,2-m Telescope

Betelgeuza jest jedną z niewielu gwiazd na niebie, której rzeczywisty dysk jest teoretycznie w zasięgu detekcji przez duże reflektory; pozorna średnica kątowa wynosi około 0,05 arcseconds, podczas gdy teoretyczna zdolność rozdzielcza 200-calowego reflektora to około 0,02 arcseconds. Ze względu na nieuleczalną niestabilność atmosfery ziemskiej, wydajność dużych reflektorów naziemnych nigdy nie osiąga teoretycznego limitu. Z drugiej strony, dzięki połączeniu specjalnych technik fotograficznych i komputerowego ulepszania obrazów, po raz pierwszy udało się dostrzec pewne szczegóły na tarczy Betelgezy w 1975 roku w Kitt Peak Natioanl Observatory. Używając 158-calowego reflektora Mayalla z wzmacniaczem obrazu, astronomowie uzyskali fotografie, które zostały zredukowane do danych magnetycznych i wprowadzone do Interaktywnego Systemu Przetwarzania Obrazów (IPPS), który może być dostosowany do wzmocnienia wszelkich cech obecnych na obrazach. Po wykonaniu setek krótkich ekspozycji, które „zamroziły” zniekształcenia atmosferyczne, astronomowie zrekonstruowali z nich pojedynczy, ostry obraz Betelgezy. Technika ta, zwana interferometrią plamkową, ujawniła zmiany jasności na dysku tej gwiazdy supergwiazdy. Ujawnione dzięki tej metodzie cętkowanie dysku i duże ciemne obszary są ewidentnie prawdziwymi cechami gwiazdy; reprezentują one obszary o różnej temperaturze i intensywności światła, porównywalne do jasnych rozbłysków i ciemnych plam widocznych na naszym Słońcu.

Interferometria Speckle’a ujawnia pył i towarzyszy wokół Betelgezy (1985)

Betelgezy

Odtworzony na podstawie wzorów interferencyjnych obraz Betelgezy w fałszywych kolorach ujawnia „gorący punkt”, który może odpowiadać ogromnej kolumnie unoszącego się gazu.djęcie dzięki uprzejmości Davida Bushera i Teleskopu Williama Herschela.

Francois i Claude Roddier skonstruowali obraz Alfy Orionis i znaleźli ślady pyłu w pobliżu czerwonego supergiganta. Ich dane zostały zebrane w 1980 roku za pomocą interferometru i Teleskopu Canada-France-Hawaii. Aby wyjaśnić nieregularny wygląd Betelgezy, naukowcy skłaniają się ku tezie, że duża część zarejestrowanego światła pochodzi z nieregularnej otoczki pyłowej blisko dysku gwiazdy. Szczegóły dotyczące ich pracy są podane w Astrophysical Journal Letters z 1 sierpnia 1985 roku.

Pył nie jest jednak jedyną rzeczą otaczającą Betelgezę. Margarita Karovska, współpracowniczka Roddierów, obecnie pracująca w Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, ogłosiła w 1985 roku, że słynny czerwony supergigant ma dwóch bliskich towarzyszy. Jej wyniki oparte są na badaniach interferometrycznych wykonanych na początku lat 80-tych w Kitt Peak w Arizonie i Cerro Tololo w Chile. Ujawniły one, że wewnętrzna z tych dwóch gwiazd okrąża Betelgezę co około dwa lata w średniej odległości około 5 jednostek astronomicznych i niewiele wiadomo o zewnętrznej towarzyszce, poza tym, że leży ona około 40 lub 50 jednostek astronomicznych od Betelgezy (grudzień 1985, Sky and Telescope).

Kosmiczny Teleskop Hubble’a uchwycił pierwszy bezpośredni obraz gwiazdy (1995)

Pierwszy bezpośredni obraz powierzchni gwiazdy innej niż Słońce został wykonany w 1995 roku przez kamerę Faint Object Camera w Kosmicznym Teleskopie Hubble’a dla naszego słynnego supergiganta Betelgezy. Obraz Hubble’a ujawnia ogromną atmosferę w ultrafiolecie oraz tajemniczą gorącą plamę na powierzchni tego gwiezdnego olbrzyma. Ogromna jasna plama, ponad dziesięciokrotnie większa od średnicy Ziemi, jest co najmniej o 2000 stopni Kelvina gorętsza niż powierzchnia gwiazdy.

Betelgeuse

Atmosfera Betelgezy sfotografowana bezpośrednio w świetle ultrafioletowym za pomocą Faint Object Camera 3 marca 1995 r.
Korespondencja: A. Dupree, R. Gilliland, and NASA.

Obraz sugeruje, że zupełnie nowe zjawisko fizyczne może mieć wpływ na atmosfery niektórych gwiazd. Dalsze obserwacje będą potrzebne, aby astronomowie mogli zrozumieć, czy plamka jest powiązana z oscylacjami wcześniej wykrytymi u gwiazdy olbrzyma, czy też porusza się systematycznie po powierzchni gwiazdy pod wpływem potężnych pól magnetycznych.

Obserwacje zostały wykonane przez Andreę Dupree z Harvard- Smithsonian Center for Astrophysics w Cambridge, MA, oraz Ronalda Gillilanda z Space Telescope Science Institute w Baltimore, MD, którzy ogłosili swoje odkrycie na 187 spotkaniu Amerykańskiego Towarzystwa Astronomicznego w San Antonio, Texas.

Półregularny supergigant

Krzywa światła LT

Kliknij na powyższy obrazek, aby zobaczyć długookresową krzywą światła Alfy Orionis.

Warianty świetlne Betelgezy nie są do końca poznane, jednak ponieważ gwiazda jest intensywnie badana, istnieją teorie opisujące obserwowane zjawiska. Astronomowie uważają, że zewnętrzne warstwy gwiazdy rozszerzają się powoli przez kilka lat, a następnie kurczą się ponownie, przez co powierzchnia na przemian rośnie i maleje, a temperatura rośnie i spada, przez co gwiazda jaśnieje i ciemnieje. Czerwone supergwiazdy pulsują w ten sposób, ponieważ ich atmosfery nie są do końca stabilne. Kiedy gwiazda jest najmniejsza, atmosfera pochłania nieco za dużo przechodzącej przez nią energii, więc ogrzewa się i rozszerza. Rozszerzając się, staje się cieńsza. Energia przechodzi wtedy łatwiej przez zewnętrzne warstwy, więc gazy stygną, a gwiazda znów się kurczy.

Ogłoszenie prasowe Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics informujące o pierwszym bezpośrednim obrazie gwiazdy (Betelgeuse), sugeruje, że to wydarzenie ma nowe implikacje dla badań gwiazd. Naukowcy powiedzieli, że ten nowy obraz Betelgeuse sugeruje, że zupełnie nowe zjawisko fizyczne może mieć wpływ na atmosfery niektórych gwiazd. „To, co widzimy na Betelgeuse jest zupełnie inne od tego, co występuje na powierzchni Słońca” – powiedział Dupree, starszy naukowiec w CfA. „Zamiast wielu małych plam słonecznych, znajdujemy ogromny jasny obszar o temperaturze ponad 2000 stopni K gorętszej niż otaczająca go powierzchnia gwiazdy”. Dopóki nie zostaną zakończone kolejne obserwacje Betelgezy, astronomowie nie poznają prawdziwej natury tej tajemniczej plamy – ani tego, jak się uformowała.

Dupree wyjaśnia, że plama może zmieniać swoje położenie w czasie. Dupree i współpracownicy używający Międzynarodowego Eksploratora Ultrafioletu znaleźli 420-dniowy okres, podczas którego gwiazda oscyluje, lub „dzwoni” jak dzwon. Oscylacje te, uważane za spowodowane turbulencjami pod powierzchnią gwiazdy, mogą powodować zmiany w jasnej plamce. Przyszłe oscylacje mogą pobudzić inne jasne plamy w różnych regionach powierzchni gwiazdy, powodując jej migotanie jak mrugające światełka na choince, powiedział Dupree. Alternatywnie, plamka może poruszać się systematycznie po powierzchni gwiazdy, co sugerowałoby, że gwiazda ma wystarczająco silne pola magnetyczne, aby utrzymać gorący gaz w miejscu. Każdy z tych scenariuszy mógłby skłonić astronomów do ponownego przemyślenia dotychczasowych koncepcji ewolucji gwiazd. „Mamy nadzieję, że ta praca utoruje również drogę dla nowej generacji kosmicznych interferometrów,” powiedział Dupree. Takie instrumenty znacznie poprawiłyby rozdzielczość struktur na powierzchniach gwiazd.

Klasa gwiazd półregularnych

Betelgeuse jest klasyfikowana jako zmienna półregularna typu SRc. Rozróżnienie pomiędzy gwiazdami typu Mira, półregularnymi, nieregularnymi i RV Tauri jest nieco mgliste i zazwyczaj są one omawiane razem ze względu na podobieństwa. Ponieważ Betelgeza jest sklasyfikowana jako zmienna półregularna, nasza dyskusja skupi się na tym typie gwiazd. Zmienne półregularne są gwiazdami po ciągu głównym, chłodnymi (czerwonymi) olbrzymami i supergigantami. Istnieją cztery grupy zmiennych półregularnych (SRa, b, c, i d). Poniżej znajdują się opisy tych klas:

SRa – Gwiazdy te mają okresy dłuższe niż 35 dni, amplitudy V mniejsze niż 2,5 magnitudo i regularną zmienność. Pod względem okresowości są podobne do gwiazd typu Mira, ale wyróżniają się mniejszą amplitudą. Typowym członkiem tej podgrupy jest gwiazda Z Aqr.

SRb – Są to również gwiazdy o małej amplitudzie, ale o mniejszej regularności zmian blasku niż gwiazdy SRa. Gwiazdy SRb mają okresy dłuższe niż 20 dni i amplitudy V mniejsze niż 2,5 magnitudo. Chociaż forma okresu jest oczywista, od czasu do czasu staje się ona nieaktywna. Przykładem gwiazdy SRb jest Z UMa.

SRc – Są to Supergiganty, które są bardzo jasnymi gwiazdami. Mają niskie amplitudy i sporadyczne przestoje. Betelgeuse jest klasyfikowana jako zmienna typu SRc.

SRd – Żółte olbrzymy i supergiganty z klas widmowych F-K: niezbyt jednorodna grupa. Są znacznie gorętsze niż inne półogniwa i czasami wykazują nieregularności.

Wyzwanie obserwatora

Ścieżki Oriona

Kolory gwiazd Oriona
Credit & Copyright: David Malin
Temperatura determinuje kolor gwiazdy, co zostało dramatycznie zilustrowane powyżej w śladach gwiazd z Oriona.

Betelgeuse jest trudną gwiazdą do obserwacji ze względu na swoją czerwoność, brak dobrze położonych (tj. bliskich) gwiazd porównania oraz małą amplitudę. Najlepiej jest też porównywać czerwoną gwiazdę z inną czerwoną gwiazdą na mniej więcej tej samej wysokości. Mimo, że Betelgeza jest wyzwaniem obserwacyjnym, zachęcające jest to, że jest tak jasna i łatwa do odnalezienia. Obserwatorzy mogą stworzyć program obserwacyjny, w którym w najbliższych miesiącach będą obserwować Alfa Ori raz na tydzień. Staraj się nie porównywać swoich obserwacji z tymi z naszej wyszukiwarki WebObs lub generatora krzywych blasku, aby uniknąć błędu w oszacowaniach i zobaczyć, czy naprawdę możesz wykryć zmienność światła tego supergiganta. Obserwatorzy fotometrii fotoelektrycznej są szczególnie zachęcani do obserwacji tej gwiazdy o małej amplitudzie. W rzeczywistości Betelgeuse jest w Programie Obserwacji Fotoelektrycznych AAVSO od wczesnych lat 80-tych. John Percy, aktywny członek AAVSO, sugeruje dobry program obserwacji Alfa Ori w tym e-mailu na forum dyskusyjnym AAVSO. Podczas obserwacji dla AAVSO, proszę używać magnitudo 0,4 dla Procyona (alfa CMi) i magnitudo 0,9 dla Aldebarana (alfa Tauri). Dostępna jest również tabela AAVSO w skali a. Najbardziej praktyczny wykres pochodzi z AAVSO 10-Star Tutorial. W przyszłym roku, gdy po raz pierwszy zobaczysz Oriona na swoim niebie, pamiętaj o ponownej obserwacji Betelgezy. Wyślij swoje obserwacje do AAVSO, aby zostały włączone do naszej Międzynarodowej Bazy Danych. Aby uzyskać więcej pomocy jak obserwować gwiazdy zmienne odwiedź naszą stronę dla obserwatorów, lub skontaktuj się z AAVSO.

Betelgeuse, Betelgeuse, Betelgeuse

Nazwa „Betelgeuse” jest uszkodzoną pochodną oryginalnej arabskiej nomenklatury z powodu wielokrotnych transkrypcji i transliteracji na przestrzeni wielu wieków. Według George’a A. Davisa (S&T April 1995, 237) większość ludzi zgadza się, że ostatnia sylaba nazwy pochodzi od arabskiego rzeczownika al-Jawza'. Oryginalne” znaczenie tego słowa oznacza czarną owcę z białą plamą w środku ciała, jednak uczeni zinterpretowali to znaczenie jako pochodzące od podobnego arabskiego słowa jauz, które oznacza „środek czegokolwiek” lub „centralny”. Davis uważa, że prawdziwym pochodzeniem nazwy jest Yad al-Jawza', „przednia łapa owcy z białym pasem”, przy czym brakuje jednego punktu diakrytycznego pod ya w Yad, co daje w transliteracji sylabę bad lub bed. Zmiana „d” na „t” nie wymaga wyjaśnienia i tak powstała obecna nazwa „Betelgeuse”.

Na ciekawej filmowej stronie, ten „list do redaktora” Michaela McDowella z Los Angeles, Kalifornia, pojawił się w kwietniowym wydaniu magazynu Sky and Telescope z 1989 roku. Betelgeuse: The Movie

Chciałbym zapewnić wszystkich czytelników Sky and Telescope, że film Beetlejuice, obecnie wydawany na kasetach wideo przez Warner Bros., Inc, rzeczywiście wziął swój tytuł od czerwonego olbrzyma gwiazd w Orionie. W rzeczywistości, tam gdzie nazwa ta pojawia się na piśmie w filmie, jest ona oddana w oficjalnej formie, a nie fonetycznej. Powinienem wiedzieć – napisałem oryginalny scenariusz!

Podczas czterech lat, które spędziłem z projektem w Hollywood, wielokrotnie byłem zadowolony – i nieco zdumiony – przez ludzi, którzy na tytuł Beetlejuice reagowali pytaniem: „Och, masz na myśli jak gwiazda?”. Ktoś nawet zasugerował, by sequel nosił nazwę Sanduleak -69 202 po prekursorze Supernowej 1987A.

Mamy nadzieję, że będziecie się cieszyć tą piękną gwiazdą przez następne kilka miesięcy. Postarajcie się nie pomylić jej z żadnymi czerwonymi mrugającymi nosami, które mogą być w okolicy 😉 Wesołych Świąt wszystkim!!!

Dla więcej informacji

  • Burnham, Robert Jr; Burnham’s Celestial Handbook, v.2, Dover Publications, New York, s.1280-1299, 1966.
  • Davis, G.A.; „The Meaning of Betelgeuse”, Sky and Telescope, s.237, April, 1955.
  • Gilliland, R.; Dupree, A.K.; „First Image of the Surface of a Star with the Hubble Space Telescope”, Astrophysical Journal Letters, v. 463, p. L29, 1996.
  • Goldberg, Leo; „The Variability of Alpha Orionis”, Publications of the Astronomical Society of the Pacific, 96, 366-371, May 1984.
  • Goldberg, Leo; „Activity on Betelgeuse”, Mercury, p.82, May-June, 1984.
  • Hoffmeister, C.; Richter, G.; Wenzel, W.; Variable Stars, Springer-Verlag, Berlin, pp.68-69, 1985.
  • Levy, D.; Jedicke, P.; „Betelgeuse”, Astronomy, p.7-13, April, 1987.
  • Letters to the Editor, „Betelgeuse: The Movie”, Sky and Telescope, str.349, 77, nr 4, kwiecień, 1989.
  • News Notes, „Betelgeuse: Dust and Companions”, Sky and Telescope, str.547, grudzień 1985.
  • Newswire, „Spotting Betelgeuse’s Spots with Hubble”, Sky and Telescope, str.11, April, 1996.
  • Press Release, Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, „Astronomers Capture First Direct Image of a Star”, 1996.
  • Press Release, Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, HST Observations of the Pulsating Star Betelgeuse”, 1997.
  • Star Gazer Jacka Horkheimera, „A Great Big Red Star For Valentine’s Day, Slowly Beating Like A Giant Cosmic Heart”
  • A Brief History of Stellar Interferometry

Tegoroczną Zmienną Gwiazdę Miesiąca przygotowała Kate Davis, Asystent Techniczny AAVSO, Web.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *