Hersenspoeling

Volgens Jeffrey K. Hadden kwam het begrip hersenspoeling voor het eerst in zwang tijdens de Koreaanse Oorlog in de jaren vijftig, als verklaring voor het feit dat enkele Amerikaanse GI’s leken over te lopen naar de communisten. Hersenspoeling bestond uit het idee dat de Chinese communisten een mysterieuze en effectieve methode hadden ontdekt om bij krijgsgevangenen diepe en permanente gedragsveranderingen teweeg te brengen.

Dit idee stond centraal in de film The Manchurian Candidate uit 1962, waarin een soldaat door hersenspoeling in een huurmoordenaar werd veranderd. Het staat ook centraal in The Ipcress File, waarin Michael Cain zich probeert te verzetten tegen herprogrammering.

Twee studies van Robert Lifton en Edgar Schein over de overlopers in de Koreaanse oorlog concludeerden dat “hersenspoeling” een ongeschikt concept was om het afzweren van het Amerikaanse staatsburgerschap te verklaren. Zij stelden vast dat de Chinezen niet aan systematische heropvoeding deden. De Chinezen waren echter wel in staat om sommigen anti-Amerikaanse verklaringen te laten afleggen door de gevangenen onder zware ontberingen te plaatsen en hen vervolgens comfortabelere omstandigheden aan te bieden, zoals betere slaapvertrekken, beter voedsel, warmere kleren of dekens. Desondanks stelden de psychiaters vast dat zelfs deze maatregelen geen effect hadden op het veranderen van de basishouding van de meeste mensen. In wezen bekeerden de gevangenen zich niet tot het communisme. Velen van hen gedroegen zich alsof ze dat wel deden om de plausibele dreiging van extreme fysieke dwang te vermijden. De weinige gevangenen die werden beïnvloed door communistische indoctrinatie deden dat bovendien op grond van motieven en persoonlijkheidskenmerken die al voor hun gevangenschap bestonden.

Hersenspoeling in groepen

Een ander veel voorkomend gebruik van de term hersenspoeling had betrekking op religieuze sekten. Er werd beweerd dat zij nieuwe leden rekruteerden door hen te isoleren van hun familie en vrienden (door hen bijvoorbeeld uit te nodigen voor een eindejaarskamp na de universiteit), door een programma van slaaptekort te organiseren (gebedsbijeenkomsten om 3 uur ’s morgens) en door hen bloot te stellen aan luide en repetitieve gezangen. Religieus hersenspoelen ging eerder gepaard met liefdesbombardementen dan met foltering. De meeste anti-sekte activisten aanvaarden nu dat de theorie van het hersenspoelen in diskrediet is gebracht. Sommige anti-sekte activisten zijn in plaats daarvan de term mind control gaan gebruiken.

Huidelijk wordt het begrip hersenspoeling door de meeste psychologen en sociale wetenschappers niet gebruikt, en de overredings- en dwangmethoden die tijdens de Koreaanse Oorlog werden gebruikt, worden niet als esoterisch beschouwd.

Hersenspoeling wordt nog steeds informeel gebruikt om iemand aan te duiden die er sterke ideeën op nahoudt die ongeloofwaardig zijn en volledig bestand zijn tegen bewijs, gezond verstand, ervaring en logica. Vooral wanneer deze ideeën zijn ontstaan onder invloed van buitenaf, b.v. door boeken, TV-programma’s, andere mensen of een religieuze organisatie.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *